στι δέ καί γ, σπειρομένη μέν ού φέρει καρπόν,
ρυττομένη δέ πολλαπλασίους τρέφει ε σίτον έφερε…

Ξενοφώντος Πόροι, Ι, 5

plynthria-metalevmatosΤρία τέταρτα με το αυτοκίνητο αρκούν για να βρεθεί κανείς 2500 χρόνια πίσω στο χρόνο. Μιλάμε για τον αρχαιολογικό χώρο των μεταλλείων του Λαυρίου που αποτέλεσαν τον ακρογωνιαίο λίθο της απόκρουσης της Περσικής επιδρομής και αργότερα του χρυσού αιώνα των Αθηνών.

Στις 12 Οκτωβρίου, έξη φίλοι από τη Βούλα πήραμε μέρος σε μια επίσκεψη στο Λαύριο που οργάνωσε το Τμήμα Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ. Κάπου 100 άτομα είχαν την ευκαιρία να μάθουν άγνωστες πτυχές της ιστορίας μας και να θαυμάσουν μοναδικά ορυκτά από την περιοχή της Λαυρεωτικης.

Η επίσκεψη ξεκίνησε από το Ορυκτολογικό Μουσείο του Λαυρίου που στεγάζεται στο παλιό θυρωρείο του συγκροτήματος πλυντηρίων μεταλλεύματος της «Ελληνικής Εταιρίας», ένα από τα λίγα απομεινάρια του εντυπωσιακού βιομηχανικού συμπλέγματος σε βυζαντινό ρυθμό που γκρέμισε η χούντα το 1970. Το κτίριο του Μουσείου, που είχε αναγερθεί λίγο μετά το 1873, αναστηλώθηκε σταδιακά από το 1984 από εθελοντές της Εταιρίας Μελετών Λαυρεωτικής (Ε.ΜΕ.Λ.) και περικλείει σήμερα μια εντυπωσιακή συλλογή από ορυκτά, μοναδικά σε σπανιότητα και εντυπωσιακής ομορφιάς. Κάμποσα από αυτά ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά στο Λαύριο, όπως ο λαυριονίτης, ο μαμμοθίτης, ο σερπιερίτης κ.ά.

xejagisi-sta-plynthriaΣτο μουσείο υπάρχουν ακόμα εκθέματα από την μεταλλευτική εργασία, όπως εργαλεία των μεταλλωρύχων από διάφορες εποχές (ακόμα και πήλινα λυχνάρια από την εποχή του Θεμιστοκλή και του Περικλή), μάρκες «εισόδου» στα ορυχεία, αλλά και αρχαία αθηναϊκά ασημένια νομίσματα (λαυρεωτικές γλαύκες), και «χελώνες» μολύβδου που προορίζονταν για το εμπόριο.

Από τον επί 30 χρόνια εθελοντή, Νίκο Βουρλάκο, ακούσαμε για τις δυσμενείς και ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας των μεταλλωρύχων τον προπερασμένο αιώνα (το προσδόκιμο ζωής τους ήταν γύρω στα 35 χρόνια!) αλλά και για το μεγάλο σκάνδαλο που προκάλεσε ο «εθνικός ευεργέτης» Ανδρέας Συγγρός διαδίδοντας ότι στο Λαύριο υπάρχει πέρα από το ασήμι και χρυσός και πουλώντας μετοχές χωρίς αντίκρυσμα. Περισσότερες πληροφορίες για τα μεταλλεία Λαυρίου στη νεώτερη εποχή μπορεί να βρει κανείς στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ από τη σειρά της ΕΡΤ: «Η Μηχανή του Χρόνου» με τίτλο «Τα Λαυρεωτικά – Η Μεγάλη Απάτη» που υπάρχει στο διαδίκτυο:

(https://www.youtube.com/watch?v=hNluMeJjTwI).

Από το Μουσείο και μετά από ολιγόλεπτη διαδρομή με το αυτοκίνητο μεταφερθήκαμε στον αρχαιολογικό χώρο των Μεταλλείων που άνοιξε το 2004 μέσα στον Εθνικό Δρυμό Σουνίου, λίγο μετά την Καμάριζα. Εκεί ο αρχαιολόγος Δέδες Λιώνης με φοβερή ευφράδεια, βαθειά γνώση της ιστορίας και κέφι για τη δουλειά του, μας ξενάγησε πρώτα στα σημεία όπου βρίσκονται είσοδοι στις αρχαίες στοές εξόρυξης εξηγώντας μας τον τρόπο εντοπισμού του μεταλλεύματος και της εξόρυξής του.

Απ’ ό,τι ξέρουμε, η μεταλλευτική δραστηριότητα στο Λαύριο ξεκίνησε πριν το 3000 π.Χ. αλλά εντατικοποιήθηκε τον 6ο π.Χ. αιώνα, οπότε και αναφέρεται συστηματική εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων (αργυρούχος μόλυβδος). Οι αρχαίοι ήξεραν να εντοπίζουν τον αργυρούχο μόλυβδο είτε απευθείας (όταν η «φλέβα» έφτανε μέχρι την επιφάνεια του εδάφους) είτε μέσω άλλων πετρωμάτων που συνήθως freatia-plynthriaσυνοδεύουν την παρουσία του αργυρούχου μολύβδου. Στην αρχή οι δούλοι μεταλλωρύχοι ακολουθούσαν την φλέβα από την επιφάνεια σκάβοντας όλο και βαθύτερα μέχρις ότου τα λυχνάρια τους άρχιζαν να τρεμοσβήνουν πράγμα που έδειχνε την ανεπάρκεια οξυγόνου. Τότε έσκαβαν κάθετα φρέατα προς το άκρο της σήραγγας που αποκαθιστούσαν την κυκλοφορία του αέρα. Η παροχή («αγωγή») φρέσκου αέρα («ψύχους») μ’ αυτόν τον τρόπο ονομάζονταν «ψυχαγωγία». Αργότερα άρχισαν να εκμεταλλεύονται φλέβες μεταλλεύματος που βρίσκονται βαθύτερα στο έδαφος σκάβοντας από την αρχή κάθετα φρέατα μέχρι να συναντήσουν τη φλέβα («επαφή») και από εκείνο το σημείο την ακολουθούσαν ανοίγοντας οριζόντιες γαλαρίες. Η πιο πλούσια επαφή, η τρίτη, βρίσκεται σε βάθος που φτάνει τα 100 μέτρα.

Από την τρίτη επαφή βγήκε το ασήμι με το οποίο χρηματοδοτήθηκε έπειτα από πρόταση του Θεμιστοκλή ο στόλος που κατατρόπωσε τους Πέρσες στη Σαλαμίνα. Υπό κανονικές συνθήκες, το κέρδος που αποκόμιζε η Αθηναϊκή Πολιτεία από το ασήμι μοιραζόταν στους Αθηναίους πολίτες. Ο Θεμιστοκλής, ενώπιον της περσικής απειλής, πρότεινε να ανασταλεί αυτή η χορηγία προς τους πολίτες και τα χρήματα να χρησιμοποιηθούν γα την κατασκευή τριηρών. Ωστόσο η Αθηναϊκή Πολιτεία δεν εκμεταλλευόταν η ίδια τα μεταλλεία, αλλά τα διέθετε σε εργολάβους έναντι ενός παγίου ποσού ανά στοά εξόρυξης και ποσοστού επί του εξορυχθέντος μεταλλεύματος. Αν κάποιος εργολάβος έπαιρνε το ρίσκο να πραγματοποιήσει εκσκαφή («τομή») προς αναζήτηση καινούργιας («καινής») επαφής, είχε οικονομικές διευκολύνσεις ως προς τα τέλη που πλήρωνε στην Πολιτεία λόγω της «καινοτομίας» που προωθούσε.

Είναι επίσης σημαντικό ότι οι δούλοι που χρησιμοποιούνταν στην εξόρυξη ήταν εκπαιδευμένοι και εξειδικευμένοι ώστε να αναγνωρίζουν το μετάλλευμα και να το σκάβουν χωρίς να προκαλούν ζημιές (π.χ. καταρρεύσεις) στις στοές. Πολλοί απ’ αυτούς δεν ανήκαν στους εργολάβους, αλλά σε «παρόχους εργατικού δυναμικού», που επένδυαν πάνω σε εμπορεύσιμη ανθρώπινη εργασία και κέρδιζαν νοικιάζοντάς τους στους εργολάβους. Τελικά τίποτα δεν είναι καινούργιο στον σύγχρονο οικονομικό τομέα: ούτε οι ιδιωτικοποιήσεις στις Σκουριές, ούτε το εμπόριο εργαζομένων…

Οι στοές εξόρυξης δεν είναι σήμερα προσβάσιμες παρά μόνο σε ειδικά εξοπλισμένους αρχαιολόγους και σπηλαιολόγους λόγο επικινδυνότητας. Καθώς στο υπέδαφος της Λαυρεωτικής υπάρχουν χιλιόμετρα επί χιλιομέτρων από στοές, είναι πολύ εύκολο να χαθεί κανείς εκεί μέσα. Επίσης είναι επικίνδυνη μια περιήγηση χωρίς συνοδό στους γύρω λόφους έξω από τα σηματοδοτημένα μονοπάτια, καθώς υπάρχουν άπειρα φρέατα των οποίων το άνοιγμα κρύβεται από πουρνάρια και σκίνα και στα οποία μπορεί κανείς να πέσει.

Αντίθετα, είναι προσβάσιμες οι εγκαταστάσεις των αρχαίων πλυντηρίων του μεταλλεύματος, που ουσιαστικά θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και σήμερα. Το πλύσιμο του μεταλλεύματος και ο διαχωρισμός των άχρηστων (ελαφρότερων από τον αργυρούχο μόλυβδο) υλικών γινόταν σε πλυντήρια με ελαφρώς κεκλιμένα αυλάκια και φρεάτια καθίζησης, αφού πρώτα το μετάλλευμα είχε θρυμματιστεί με σφυριά και είχε περιέλθει σε μορφή σκόνης. Λόγω της μεγάλης έλλειψης νερού στην περιοχή κατασκευάζονταν μεγάλες κυκλικές δεξαμενές που συνέλεγαν το νερό της βροχής.

Μπορέσαμε λοιπόν να δούμε τις δεξαμενές αυτές, τα πλυντήρια, τις τράπεζες θρυμματισμού του μεταλλεύματος και τα στεγνωτήρια, μεγάλα τετράγωνα επίπεδα, πάνω στα οποία υπάρχουν ακόμα ίχνη από αργυρούχο μόλυβδο. Οι έρευνες και ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο συνεχίζονται. Δυστυχώς, ο χώρος αυτός που θα μπορούσε να αποτελεί μοναδικό πόλο έλξης παγκοσμίως δεν έχει επαρκώς αξιοποιηθεί. Δεν υπάρχει καν ένα περίπτερο με πληροφορίες ή εκθέματα, κάτι που σε άλλες χώρες θα θεωρούνταν αυτονόητο για ένα τεχνολογικό μνημείο που σημάδεψε την ιστορία. Τουλάχιστον ο χώρος είναι περιφραγμένος.

Η ενδιαφέρουσα αυτή ξενάγηση μέσα στα πεύκα του Εθνικού Δρυμού άφησε τελικά πέρα από τις εξαιρετικές εντυπώσεις και το ερώτημα, πώς θα είχε άραγε εξελιχθεί η ιστορία της Ελλάδας και της Ευρώπης χωρίς το ασήμι του Λαυρίου και χωρίς την αναχαίτιση των Περσών στη Σαλαμίνα;

γράφει ο: Κώστας Φώσκολος


Αφήστε σχόλιο...

Προσεχή Γεγονότα

Καμία εκδήλωση

Προτεινόμενο Video

Επισκέπτες σε σύνδεση

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 427 επισκέπτες και κανένα μέλος