Βρισκόμαστε γύρω στο 403 π.Χ.  Ο  Μένων,  Θεσσαλός, όμορφος και  αριστοκράτης, έρχεται στην Αθήνα. Είναι 19 ετών,  δεν μπορεί να βλέπει τις θεσσαλικές πόλεις να στενάζουν κάτω από το τυραννικό καθεστώς του Φεραίου Λυκόφρονα και έρχεται να ζητήσει στρατιωτική ενίσχυση από την δημοκρατική Αθήνα.  Γι΄ αυτό καταφεύγει και φιλοξενείται στο σπίτι του Ανύτου. Ο Άνυτος είναι ο ισχυρός ηγέτης μια δημοκρατικής ομάδας, έχει  αγωνισθεί για την κατάλυση του  εγκατεστημένου από τη Σπάρτη τυραννικού καθεστώτος των Τριάκοντα, και χαίρει ιδιαίτερης  εκτίμησης απο τον λαό των Αθηνών. Να σημειωθεί δε, ότι ο Ανυτος ήταν αυτός που προκάλεσε  την ποινική δίωξη του Σωκράτη.

Ο Μένων διατρίβοντας στο χώρο των Γυμναστηρίων, συναντά και γνωρίζει τον Σωκράτη τον οποίο εθαύμαζε από την εποχή που μαθήτευε στη ρητορική σχολή του σοφιστή Γοργία.

Με τον Σωκράτη αρχίζει ένα διάλογο στον οποίο συμμετέχουν, ο Άνυτος και ένας δούλος.  Ο διάλογος αυτός, θεωρείται σαν ένα από τα πιο γόνιμα έργα της παγκόσμιας φιλοσοφικής φιλολογίας. Σχετικά και όσο μας επιτρέπει η οικονομία του χώρου, θα αναφερθούμε στο τέλος του άρθρου.

 

Διευκρινιστικά μια και ανέφερα τον Γοργία, θα ήθελα να υπενθυμίσω, ότι οι σοφιστές δίδασκαν φιλοσοφία, κάνοντας  τυποποιημένες  ερωτήσεις και δίνοντας στον μαθητή προς εκμάθηση τις απαντήσεις έτοιμες,  ενώ εν αντιθέσει οι φιλοσοφικές σχολές όπως του Σωκράτη, την απάντηση ζητούσαν να ανακαλύψει ο ίδιος ο μαθητής, μέσα από την βάσανο της   αναζήτησης, με σκοπό η γνώση που ήθελε  προέλθει, να είναι γνώση  βάθους και όχι επιφανειακή.

Το Μάρτιο του 401π.Χ.  ο Μένων  μεταβαίνει στις Κολοσσές, πόλη μεγάλη της Φρυγικής Μικράς Ασίας, στην αριστερή όχθη του ποταμού Λύκου.

Τώρα είναι μισθοφόρος και μάλιστα στρατηγός του ελληνικού στρατιωτικού σώματος, που υποστηρίζει τον Κύρο, ο οποίος θέλει να πάρει τον θρόνο από τον αδελφό του βασιλιά Αρταξέρξη. Συμπολεμιστής του μισθοφόρος είναι και ο Ξενοφών. Ο Ξενοφών “στολίζει“ τον Μένωνα με  έναν κακό χαρακτήρα, ενδεικτικό προφίλ ενός καλομαθημένου παιδιού που κυριαρχείται από μια επιπολαιότητα. Κατά την μάχη στα Κούναξα, ο Κύρος σκοτώνεται, ο Αρταξέρξης επιβάλλεται, ο δε στρατηγός του Τισσαφέρνης, ακολουθώντας - κατά κάποια πληροφορία - τις οδηγίες του Μένωνα, συλλαμβάνει και σκοτώνει τους στρατηγούς των Ελλήνων μισθοφόρων, ενώ  φυλακίζει τον Μένωνα στην περσική Αυλή.  Προτού δε περάσει  ο  χρόνος τον σκοτώνει. Έτσι   το ελληνικό στράτευμα μένει χωρίς ηγεσία. Το στράτευμα ορίζει τον Ξενοφώντα στρατηγό, με πρώτο στρατηγό τον Λακεδαιμόνιο Χειρίσοφο και τρίτο τον Θράκα Κλέαρχο. Τελικά μένει μοναχός του ο Ξενοφώντας και οδηγεί τους Μυρίους στην “Κάθοδό” τους πίσω  στην πατρίδα.

 

Επανέρχομαι στην αρχή του άρθρου  και μάλιστα στον διάλογο του Μένωνα με τον Σωκράτη.

Ο Μένων  μόλις γνώρισε τον Σωκράτη  χωρίς περιστροφές και χωρίς τον συνηθισμένο εισαγωγικό πρόλογο, προχωρεί στην ερώτηση:  “αν αρετή διδάσκεται”· γιατί αν ναι, δηλώνει πως θέλει να την διδαχθεί. Εκτός και είναι προνόμιο εκ γενετής. «Έχεις μοι ειείν ώ Σώκρατες  άρα διδακτόν, η αρετή, ή ού διδακτόν, αλλ’ ασκητόν ….αλλά φύσει παραγίγνεται τοις ανθρώποις ή άλλω τινί τρόπω;»

Και παίρνει από το Σωκράτη την  αναπάντεχη απάντηση: «Ούτε εγώ ξέρω τι είναι τελικά η αρετή και φοβούμαι πως κανείς δεν γνωρίζει. Μπορείς μήπως εσύ σαν μαθητής του Γοργία, να  μου δώσεις έναν ορισμό;» Ο Μένων δίνει έναν περιγραφικό ορισμό απαριθμώντας παραδείγματα αρετής. «Αρετή, είναι η ικανότητα του πολιτικού άνδρα να διοικεί, της γυναίκας να διαφεντεύει το νοικοκυριό της, τα παιδιά και γενικά οι ενήλικοι να πράττουν ορθά».

Σ’ όλα αυτά ο Μένων  δεν δίνει  ένα κοινό παρονομαστή, ένα ενοποιητικό στοιχείο.  Γι’ αυτό και η απάντηση εξ’ ορισμού χωλαίνει σε βάθος και πλάτος. Ο Μένων δεν καταφέρνει να προσδιορίσει την  βαθύτερη ‘’ουσία’’ της αρετής. «Αυτά όλα που μου απαρίθμησες, του λέει ο Σωκράτης για να έχουν την εικόνα της αρετής σαν ενοποιητικό στοιχείο, πρέπει να τελούνται με σωφροσύνη και δικαιοσύνη». Εδώ συμφωνεί ο Μένων, αλλά σύντομα μένει άναυδος, όταν δέχεται την επόμενη  ερώτηση: «δηλαδή  πιστεύεις ότι όποιος ενεργεί με σωφροσύνη και δικαιοσύνη είναι ενάρετος;»

Αυτή η αναστροφή της ερώτησης επαναφέρει στην αρχική αβεβαιότητα και εν πολλοίς δηλωμένη άγνοια.

Ο Σωκράτης  έχει ένα δικό του περίεργο τρόπο συζήτησης. Αρχίζει με την δήλωση αγνοίας τού επί  τάπητος θέματος, ζητά τη βοήθεια του συνομιλητή και όταν λάβει την απάντηση, ξαναοδηγεί με συνεχείς ερωταποκρίσεις στην απόρριψη με αντίφαση,  μέχρις ότου μετά από ενδελεχή έλεγχο, καταλήξει στο ‘’δια ταύτα’’. Σ’ αυτό επικαλείται και την ανάμνηση, δηλαδή την προηγούμενη ενταφιασμένη γνώση.

Ερώτηση λοιπόν, απόρριψη, μετάβαση, ανάμνηση, έλεγχο, κατάληξη. Φυσικά δεν είναι δυνατόν όπως προείπα, ο περιορισμένος χώρος ενός άρθρου να δώσει τίποτα άλλο από μια απλή γεύση.

Πάντως καταλήγοντας θα ήθελα να αναφέρω, ότι ο Σωκράτης τελικά  διαχωρίζει την αρετή, στην ανώτερη αρετή του  πολιτικού άνδρα, που εντέλλεται να υπηρετήσει τα εθνικά ιδεώδη και τα  κοινά συμφέροντα. Αυτός θεωρείται ότι πρέπει εξ ορισμού να έχει βαθειά τη γνώση της αρετής. Αναφέρει ακόμη μια κατώτερη αρετή, ενός ‘’επικουρικού’’ επιπέδου. Αυτή  συναντάται στους κύκλους της  ευρύτερης κοινωνίας, στον στρατό, στον πολύ λαό,  που  δεν έχει βαθειά τη γνώση της, αλλά την έχει αποκτήσει από διδαχή και παραδοσιακή  και οικογενειακή βίωση. ‘Οταν η αρετή αυτή απαντάται και στα δυό επίπεδά  της, ανώτερο και κατώτερο, σε ένα έθνος, σε ένα κοινωνικό σύνολο μαζί και στον ηγέτη,  τότε τα πάντα μπορούν να ορθοποδήσουν.

Αρετή στον οδηγητή και αρετή σε ένα πειθαρχημένο, αλλά φυσικά όχι ευνουχισμένο σύνολο, σε ένα σύνολο υπεύθυνο του επί μέρους κοινωνικού ρόλου του, ίσως μπορεί να δώσει μια άσπρη μέρα.

Παρασυρμένος από τη σωκρατική σκέψη ανατρίχιασα αναλογιζόμενος το τι θα συμβεί, αν στον έναν από τους δύο δεν υπάρχει η αρετή. Και αν δεν υπάρχει στα ανώτερα ηγετικά επίπεδα τότε η λαϊκή αγανάκτηση έχει τον λόγο. Αν όμως η έλλειψη αρετής συμβαίνει στο κοινωνικό σύνολο φοβούμαι μήπως  ανασυρθεί κάποιος θεοκρατικός κριτής, σαν τον  Γεδεών π.χ. από τα σκονισμένα φύλλα της Παλαιάς Διαθήκης και θελήσει να καταστρέψει τον λαϊκό ειδωλολατρικό βωμό  του Βαάλ. Γι’ αυτό φύλακες γρηγορείτε! Οι καιροί ου μενετοί!

 

–––––––––––

Βοηθήματα

1) Ξενοφών “Κύρου Ανάβασις” Εκδ. Κάκτος

2) Α.Ε. Taylor. “Πλάτων” Εκδ ΜΙΕΤ

3) ‘’Πλάτων –Μένων” Εκδ. Πόλις

4) R. Cohen “Αθηναϊκη δημοκρατία” εκδ. Ειρμός

Προτεινόμενο Video

Επισκέπτες σε σύνδεση

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 384 επισκέπτες και κανένα μέλος