panoukla maska giatrou«Παν μέτρον» λοιπόν ο αριθμός και η μέτρηση στην προκειμένη περίπτωση, μέτρηση νεκρών και θανάτου.

Ο αριθμός του θανάτου κατά τις επιδημίες από τα αρχαία χρόνια ως ήταν και είναι επόμενο, κυριαρχούσε με τρόμο στην κυριαρχία της ζωής τού ανθρώπου, καθώς για το αίτιο “του κακού” κατά κανόνα κανένας δεν ήξερε από πού ερχόταν και πού πήγαινε, παρά μόνο ότι ύπουλα κατάτρωγε τα σώματα μα και τις ψυχές των όσων είχαν απομείνει ζωντανοί.

Για τιμωρία από θεού τότε κάποιοι μιλούσαν, ή και για καμώματα θεών που αναζητούσαν ρωγμές στις όποιες συμπεριφορές του ανθρώπου, για να σηκώσουν ποινικά τη ράβδο τους.

Ο πατέρας της επιστημονικής Ιατρικής όμως ο Ιπποκράτης (460- 377 π.Χ) ανέτρεψε γρήγορα την παραδοσιακή νοοτροπία αυτού του πρωτόγονου σκηνικού. Απέσπασε την Ιατρική από την Θεολογία αλλά και από τη Φιλοσοφία.

Παρατηρούσε λοιπόν ο Ιπποκράτης την “φύση” και κατέγραφε από αυτή ότι «εν τη φύσει η κάθε παραλλαγή που εμφανίζεται ως παθολογική διαταραχή, δίνει χώρο για την γέννηση νοσηρών τινών καταστάσεων».

Αλλά και ενεθάρρυνε ισχυριζόμενος, πως «η έρευνα και η μελέτη των φυσικών παραγόντων μέλλει να οδηγήσει στην ανακάλυψη των επιβλαβών αιτίων». Και παραδίνοντας σε εμάς τους μεταγενέστερους ανθρώπους σκυτάλη το σύγγραμμά του το ‘’Περί Επιδημιών”, αυτοδικαίως διεκδικεί τα πρωτεία της συγγραφής της πρώτης εν τω κόσμω επιστημονικής επιδημιολογίας.

Εκεί μέσα μπορεί κανείς να διαβάσει να περιγράφονται οι πρώτες γνώσεις και περιγραφές, απόψεις και προσεγγίσεις όσον αφορά την ελονοσία, ευλογία, εξανθηματικό τύφο, τις λοιπές τυφοειδείς και εμπύρετες λοιμώξεις, αλλά και την πανώλη, το ερυσίπελας, την φυματίωση.

Κα όσον αφορά πάλι την ελονοσία συνιστά την καταπολέμησή της με την φωτιά, η οποία μαζί με τον καπνό που δίνει, έρχεται και   καθαρίζει τον αέρα.

Οι Ιπποκράτης πάντοτε ψάχνει για την απόδειξη και θεραπεία, αλλά συγχρόνως στρέφεται και προς την ανακάλυψη των γενεσιουργών αιτίων.

Εν ανακεφαλαιώσει ο Ιπποκράτης για την ανάπτυξη των νόσων σε ανθρώπους αιτιολογικά διέκρινε: 1ον) ένα εξωτερικό παράγοντα που οφείλεται στην μολυσμένη ατμόσφαιρα και ονομάζει “κατάσταση” και 2ον ένα εσωτερικό που περιοριζοταν σε μια “ενγενή” ευπάθεια, δηλαδή ιδιοσυστασία του ανθρωπίνου σώματος που ονομάζει “κράση” και έχει σχέση με την όλη διαβίωση του ατόμου, τις αντοχές του ή και την δεκτικότητα και την οργανική του ευπάθεια του προς τη λοίμωξη και γενικότερα τις όποιες (εκ γενετής) καταβολές του, τις οποίες και βαφτίζει “προκατάρτιση”.

Στα χρόνια 129-201 μ.Χ. ζει στην αρχαία Ρώμη ο Έλληνας γιατρός Γαληνός, χριστιανός μάλιστα αν δεν απατώμαι, ο οποίος με βάση την ιπποκρατική ιατρική προχωρεί σε δικές του μελέτες, θέσεις και επιστημονικές απόψεις.

Ξαναφέρνει ο Γαληνός στο προσκήνιο, σαν πρώτη νοσογόνο αιτία των επιδημιών τα “μιάσματα” που μολύνουν την ατμόσφαιρα και πιο συγκεκριμένα τον αναπνεόμενο αέρα, που οφείλονται στο όπου υπάρχει «νοσηρή τις απόκρισις» όπως από νοσογόνα εκκρίματα ασθενών ή από αναθυμιάσεις ως εκ της αποσυνθέσεως πτωμάτων ανθρώπων και ζώων και ιδιαίτερα αυτών που παρατηρούνται μετά τις μάχες των διαφόρων πολέμων».

Ο Γαληνός ακόμη εξετάζοντας, έτι περισσότερο τις αναθυμιάσεις αυτές που αναδύονται από τα σεσηπότα υλικά των στασίμων ελωδών υδάτων, βρήκε να μολύνουν αυτές τον αέρα και τον κάνουν “κακό” (=mala aria, μαλάρια, ελονοσία).

Σε μια δε τέτοια επιβαρυμένη με μόλυνση ατμόσφαιρα παρατηρεί ότι η υψηλή θερμοκρασία των θερινών μηνών αποτελεί σοβαρό παράγοντα επιδείνωσης και έφεση προς επιδημία.

Ο Γαληνός σαν δεύτερη αιτία νοσηρότητας καταλογίζει, και την κάθε και οποιαδήποτε επαφή προς την εστία μόλυνσης (contaggio)

Ασχολήθηκα σε σταχυολόγηση με τις θέσεις τις επιστημονικές αυτών των δύο αρχαίων Ελλήνων, για να δείξω τα πόσο γερά κρατούσαν στα χέρια τους την επιστήμη εκείνης της εποχής, αλλά και την γενικότερη γνώση τους η οποία κρατεί βαθειά χαραγμένο το δρόμο της μέχρι τα χρόνια της εποχής μας.

Δυστυχήσαμε όμως με τη μεγάλη καταστροφή από φωτιά της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης το 47 π.Χ. και χάσαμε τα όσα που με θρησκευτική φροντίδα διαφύλατταν εκεί για τον μελλοντικό άνθρωπο.

Η ανθρωπότητα στη μακραίωνη ζωή έχει κατά καιρούς πληγεί από πολλές επιδημίες σε οικουμενική διασπορά και εξάπλωση. Θα αναφερθώ επιλεκτικά σε μερικές. Γενικά δε οι πλείστες εξ αυτών σαν αρχική εστία της έκρηξής τους είχαν (και έχουν) την Ανατολή ή και την Αφρική και αυτό έχει κινήσει τα πολλά ερωτηματικά που θα πρέπει να διερευνηθούν.  

Το 1320 π.Χ. οι Ισραηλίτες εγκαταλείπουν την Αίγυπτο. Στην πορεία της Εξόδου πλήττονται από μια επιδημία, τη οποία ίσως και να ξεσέρνουν μαζί τους από την Αίγυπτο. Είναι η επιδημία της βουβωνικής πανώλης.

Στην εποχή του Περικλή η Αθήνα ταλανίζεται θανατικά από την δική της επιδημία. Έχει έρθει και αυτή από Αίγυπτο και Ανατολή. Σχετικά γι’ αυτή έχομε αναφερθεί διεξοδικά σε προηγούμενο άρθρο.

Το 125 μ.Χ. μια επιδημία από τη Βόρειο Αφρική, με θανάτους οι οποίοι σε αριθμό ξεπερνούν το ένα εκατομμύριο, γίνεται γνωστή με το όνομα “λοιμός του Οροσίου”.  

Ανάμεσα στο 165 με 180 μ.Χ. “ο λοιμός του ‘’Αντωνίνού” ή και αλλιώς του “Γαληνού” άρχισε από τα ανατολικά της Περσίας και εξαπλώθηκε με θανάτους και ερήμωση πόλεων και χωριών προς τα δυτικά και πέραν του Ρήνου. Φτάνει στη Ρώμη. Στη Ρώμη θεριεύει το θανατικό. Άμαξες τετράτροχες, κοινές φορτηγίδες, με στιβαγμένα επάνω τους τα πτώματα των νεκρών οδεύουν έξω από την πόλη. Τα ξεφορτώνουν σωρηδόν και εκεί και ως έτυχε τα αφήνουν άταφα. Το 180 μ.Χ. από την αυτή επιδημία νοσεί και πεθαίνει και οαυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος.  

Στα χρόνια 251 - 266 μ.Χ. ολόκληρη η Ρωμαϊκή επικράτεια εξοντώνεται πληθυσμιακά από τον ‘’λοιμό του Κυπριανού’’. Θα ενοχοποιηθούν για την εξάπλωσή του οι συνεχείς επιδρομές των Γερμανικών ορδών, που προωθήθηκαν και μέχρι της Ισπανίας προς δυσμάς, αλλά προς νότο μέχρι και της Ελλάδος.

Στα χρόνια του Ιουστινιανού το βυζαντινό κράτος πλήττεται από μια μεγάλη, βαριά επιδημία γνωστή ως “λοιμός του Ιουστινιανού”. Ήταν και μακρόχρονη αφού κράτησε από το 531 μ.Χ. μέχρι και το 580. Αιτιολογικά αποδόθηκε στην πανώλη. Το 542 μ.Χ. είχε αγγίξει την Αίγυπτο, γρήγορα είχε κυριαρχήσει σ' αυτή και από αυτή είχε εξαπλωθεί σε όλη τη την ανατολική και δυτική επικράτεια του Βυζαντίου.

Για πολλές δε δεκαετίες, με εξάρσεις και περιοδικές υφέσεις είχε εγκατασταθεί σαν μόνιμη πια για τον τόπο και ενσωματωμένη κοινωνικά επιδημική απειλή. Τότε μάλιστα υπολογίζεται ότι χάθηκε και ο μισός πληθυσμός του ανατολικού Βυζαντινού κράτους. Η δε συνέπεια τούτου ήταν να εξασθενήσει η ισχύς του κράτους, και να υπάρξει αναποτελεσματική αντιμετώπιση των πληγμάτων που δεχόταν από τους Γερμανούς, ιδία στο δυτικό μέτωπο ώστε να χαθούν οι γύρω επαρχίες από την επικυριαρχία των Βυζαντινών.

Μελέτες και αναλυτικές παρατηρήσεις, γενόμενες ίσως και εκ των υστέρων, είχαν συνδυάσει την αρχική εμφάνιση αυτού του λοιμού, από ασιατικές περιοχές πληγείσες από τους καταστροφικούς σεισμούς του 526 μ.Χ. κατά τους οποίους καταστράφηκε ολοσχερώς η ανθούσα τότε εμπορικά και πνευματικά βυζαντινή Αντιόχεια, με καταπλάκωση στα ερείπιά της αριθμόν θυμάτων που έφταναν τις 250.000!!!

Θα παραλείψω όμως και θα φύγω από τη χρονική αναφορά των επιδημιών για τα επόμενα χρόνια και θα σταθώ στον 18ο και 19ο αιώνα, που ώθησε την Ευρώπη να αξιοποιήσει τα ιατρικά δεδομένα σε γνώση με την ίδρυση ινστιτούτων ερευνών, με επιστήμονες τον Παστέρ στη Γαλλία, τον Κωχ στο Βερολίνο, τον Λίστερ στην Αγγλία, και με χορηγό τον Ροκφέλερ στις ΗΠΑ κ.λπ.

Τι συνέβαινε όμως με την Ελλάδα; Το αριστοφανικά τραγικό και απαράδεκτο που παίχτηκε, το παίρνω από το σύγγραμμα “Επιδημιολογία και Λοιμώδεις νόσοι” του πανεπιστημιακού καθηγητή της Μικροβιολογίας Κ. Μουτούση, έκδοση 1958, από το οποίο έχω αντλήσει και άλλα στοιχεία για το παρόν άρθρο.

Μεταφέρω λοιπόν σχετικά:

Η πρώτη σοβαρή προσπάθεια για την ανάπτυξη και ίδρυση της Μικροβιολογίας και της Υγιεινής ως κλάδου της ιατρικής στον τόπο μας, ανήκει στον καθηγητή Κ. Σάββα.

Με την εισήγησή του ιδρύεται το 1900 το πρώτο μικροβιολογικό εργαστήριο στην Ελλάδα το οποίο και στεγάζεται στο “Χημείο” του Πανεπιστημίου Αθηνών, και χρησιμοποιείται για τις ανάγκες της δημόσιας υγείας.

Το 1905 ιδρύεται η έδρα της Υγιεινής και Μικροβιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών διορίζεται δε σε αυτή καθηγητής ο Σάββας.

Το 1917 και την 21η Μαΐου με διάταγμα του βασιλιά Κωνσταντίνου και μετά από εισήγηση του Σάββα, από την περιουσία που άφησε ο Μαρίνος Κοργιαλένης στη διάθεση του βασιλιά, χορηγείται το ποσόν των 20 χιλιάδων χρυσών λιρών, για την ίδρυση ειδικού εργαστηρίου με το όνομα “Μικροβιολογείον Βασιλέως Γεωργίου”. (Νόμος 2863 /Ιούλιος 1922).

Το πανεπιστήμιο σε συνέχεια παραχωρεί χώρο σε οικόπεδό του στο Γουδί όπου και η Ιατρική σχολή. Ο Κ. Σάββας και ο Κ.Μουτούσης μελετούν και φέρνουν τα σχέδια τα αρχιτεκτονικά κατά το πρότυπο των αντιστοίχων εργαστηρίων της Βιέννης. Και επάνω σε αυτά χτίζεται “το Εργαστήριον το Ειδικόν” κατά τα πρότυπα του εργαστηρίου της Βιέννης. Τελειώνει δε το 1933. Δεν παραδίδεται όμως το οικοδόμημα στην “Εδρα” για χώρο οργάνωσης και χρήσης μικροβιολογικού σπουδαστικού και ερευνητικού εργαστηρίου, το οποίο τώρα δείχνεται να θεωρείται άχρηστο για την Ελλάδα. Και αφού έχει εν τω μεταξύ και από το 1929 αποβιώσει ο Σάββας, οι του πανεπιστημίου και οι πολιτικοί μαζί θέλουν προφανώς να βολέψουν τους δικούς τους. Υφαρπάζουν το κτίριο και καταπατούν την επιθυμία του διαθέτη. Γκρεμίζονται τοίχοι και διάδρομοι, αλλοιώνεται σε μικροδωμάτια ξενοδοχειακού τύπου το αρχιτεκτονικό υπόδειγμα της Βιέννης, και προσαρμόζεται προς τα καθ’ ημάς βλαχο-χωριάτικα και βαφτίζεται “Λαϊκο νοσοκομείο” για να στεγάσει τις χειρουργικές και παθολογικές κλινικές. Ίσως δε και η μετατροπή να έγινε προς εξόφληση κάποιου γραμματίου που κρατούσαν στα χέρια τους ’’οι αιώνιοι ημέτεροι’’ και εξεβίαζαν.

Εγώ πάντως δυσκολεύομαι να δεχτώ έναν τέτοιο βαθμό ηθικής κατάπτωσης, κεκαλυμένης πίσω από οποιαδήποτε σκοπιμότητα. Αλλά ποιός μπορεί σήμερα να ξέρει.

Από την άλλη μεριά ο Μουτούσης, που εν τω μεταξύ είχε γίνει στην έδρα ο καθηγητής, διαμαρτυρήθηκε φώναξε και ξαναφώναξε. Αγωνίστηκε προβάλλοντας την προσβολή και το παράνομο της αθέτησης προς την απόφαση ‘’τού διαθέτη’’ και του ‘’υψηλού’ υπογράψαντα την απόφαση, αλλά και προς τήν στέρηση ενός ευρωπαϊκών προδιαγραφών κέντρου εκπαίδευσης και ερεύνης από την ελληνική κοινωνία.   Δεν βαριέσαι όμως. Η έδρα της Μικροβιολογίας πετιέται στο δρόμο και μη υπάρχουσα συνωστίζεται και φιλοξενείται ως πρόσφυγας σε άλλο υποβαθμισμένο χώρο, παρεχόμενο απο άλλο εργαστήριο. Την υποβάθμιση αυτή την έζησα και εγώ στις φοιτητικές ημέρες μου.

Και να φανταστείς πως ο Παστέρ το 1860 στο εργαστήριο του μελετούσε την κατά Λουκρήτιο (95 π.Χ.) υλιστική θεωρία του Έλληνα Επίκουρου (345 π.Χ.) ‘’Περι αυτομάτου γενέσεως’’ ( Generation) σε σύγκριση με την του Αριστοτέλη άποψη που την απέρριπτε όταν έλεγε «ότι ουδέν από του αυτομάτου ουτ' άφθαρτον, ουτ' αγέννητον οίον τ’ είναι» θέση που συμβάδιζε με το λατινικό «omne vivum ex vivo».

Αλλά τα αριστοφανικά ευτράπελα στην τραγικότητα τους μοναχά στη Ελλάδα μπορεί να συμβούν. Αυτά για σήμερα.

γιάννης κορναράκης του μάνθου

Βοηθήματα:
Κ.Μουτούση: ‘’Μικροβιολογία και Λοιμώδεις νόσοι ‘’εκδ Σωτ .Σπυρόπουλου 1958

 

The angel of death striking a door during the plague of Rome

 

Προτεινόμενο Video

Επισκέπτες σε σύνδεση

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 152 επισκέπτες και κανένα μέλος